boekband van handschrift 146 (4 D 6) (Summa Pisana; 15de eeuw); boekband van Hubert van Buchell (108 N 2; 16de eeuw); 3D-geprint foedraal (AF qu 489; 2013)

Boekbanden

De boekbanden bevinden zich in de verschillende collecties.

Collecties waarin bij uitstek interessante boekbanden te vinden zijn:

Utrechtse klooster- en kapittelbibliotheken

Vele tientallen middeleeuwse handschriften en vroege drukken afkomstig uit de Utrechtse kloosters zitten nog in de originele boekbanden. Ze zijn typisch gebonden in donkerbruin leer over houten platten en gedecoreerd met filetlijnen (vaak in ruitpatroon), kleine stempeltjes en/of rolstempels in blinddruk. Soms is er nog metalen beslag, of sporen van beslag, aanwezig.

In tegenstelling tot de kloosters mochten de Utrechtse kapittels hun boekbezit behouden tot hun opheffing door Napoleon in 1811. De boeken verhuisden naar het Domein-Archief, waar de bewaaromstandigheden slecht waren. Toen ze in 1836 werden opgenomen in de universiteitsbibliotheek waren veel banden onherstelbaar beschadigd. Ze werden vervangen door nieuwe, schapenleren banden, vaak met drie rode etiketten tussen de ribben en met schutbladen van grijs papier. Deze zogeheten “Dodt-band” (naar bibliotheekmedewerker J.J. Dodt van Flensburg (1800–1847), die het initiatief nam) is eenvoudig en oogt sober, maar is uniek in Nederland.

Collectie Hubert (Huybert Edmont) van Buchell

De Utrechtse kanunnik Hubert van Buchell (1513-1599) liet veel van de gedrukte werken die hij verwierf zelf inbinden en noteerde regelmatig ook de prijs die hij voor de band had betaald. Hij verzamelde veel Reformatie-pamfletten, die hij met meerdere bijeen liet binden tot zogenoemde Sammelbände. Zijn banden zijn vaak bekleed met bruin kalfsleer over kartonnen platten en voorzien van blindstempeling, voornamelijk rolstempels. Soms zijn de platten bekleed met bruin gebeitste perkamenten bladen van handschriften, kennelijk als goedkope imitatie van leer. Ook als schutbladen komen we in zijn collectie veel handschriftbladen tegen, die in meerdere gevallen te herleiden zijn naar de Utrechtse Mariakerk, de kapittelkerk waar Van Buchell zelf kanunnik was.

Collectie Thomaasse

Deze katholieke (Franciscaanse) collectie van ca. 250.000 werken, waarvan ca. 25.000 vóór 1801, bevat een grote diversiteit aan boekbanden en gebruikssporen. De boeken zijn vindbaar in de online catalogus van de UBU, maar de meeste zijn beschreven vanaf fiches die geen informatie over de band of de gebruikssporen verstrekten. De boeken werden (intensief) gebruikt in de religieuze onderwijspraktijk en soms opnieuw ingebonden, soms met ongebruikelijke materialen, zoals leerbehang (MEG 11-352) of jute (MEG 10-389).

Collectie School voor de Grafische Vakken

Deze collectie bevat niet alleen tal van werken over boekbinden (historische handleidingen, overzichtswerken, reclames van fabrikanten van machines en papier en gereedschap), maar veel boeken in de collectie zijn ook zelf gebonden in handboekbanden, waaronder diverse lustrumboeken, het eigen tijdschrift De tampon en unica zoals handgeschreven bibliotheekcatalogi en receptieboeken van de school.

Moderne rariora

Ook onder de moderne rariora (veelal uitgaven in kleine oplage van private presses) bevinden zich bijzondere boekbanden. Een recente aanwinst (2023) is een gesigneerd exemplaar van de roman On Such a Full Sea (New York, 2013) van de Koreaans-Amerikaanse schrijver Chang-rae Lee. De gelimiteerde uitgave (500 exemplaren) is gevat in een 3D-geprint foedraal met daarop de titel in reliëf. De band en de 3D-print vormen een integraal ontwerp.

Een kleine selectie van bijzondere boekbanden, bindwijzen en -materialen (pdf)